Bloga

Oriamendiko batailari buruzko soinu instalazioa Donostian

Mikel Alberdi — Wed, 11 Apr 2012 11:50:00 +0200

Duela 175 urte gertatu zen Donostia inguruetan Lehenengo Karlistadan emandako borrokarik famatuena, Oriamendiko Bataila.

Oriamendiko batailaren irudi britainiarra. Iturria.

Aieteko Kultur Etxeak, borroka haren gune garrantzitsuenetakoan kokatua, auzoko historia zale talde baten ekimenez, gertaera haren inguruan zenbait ekitaldi antolatzea erabaki du.

Horretarako Zumalakarregi Museoaren lankidetza jaso du, bai soinu instalazioa burutzeko, baita honen inguruan antolatu diren beste ekintzak antolatzeko ere.

Ekintza hauen artean apirilak 21ean burutzear dagoen Zumalakarregi Museorako bisita gidatua aipa genezake, izen ematea Aieteko Kultur etxean bertan egin beharrekoa. Bertan Oriamendiko bataila bere testuinguruan kokatzeko aukera izango dute parte hartzaileek, baita XIX. mendeko Euskal Herriari buruzko ideia zabala jasotzekoa ere.

Bestalde Aieteko Kultur etxean bi hitzaldi antolatu dira. Apirilak 26ean, Aieteko Auzo Ondarea Kultur Historiko Elkarteko partaide den Claudio Artesanok emango duen "Oriamendi, 1837" eta maiatzak 3an Zumalakarregi Museoko Dokumentazio Zentroko arduradun den Mikel Alberdik eskainiko duen "La Primera Guerra Carlista en San Sebastián".

EITB-ek egindako erreportaia osorik hemen

Ricardo Balaca, Bigarren Karlistadako margolaria

Mikel Alberdi — Thu, 02 Feb 2012 13:05:03 +0100

Lisboan jaio zen 1844.ean bere familia erbesteratua zegoenean. Aita, Jose, eta anaia, Eduardo, ere margolariak izan ziren. Familiaren tailerrean trebatu zen, gero San Fernando Akademian pintura ikasketak burutuz. Garaiko pinturaren erakustoki nagusia ziren “Exposición Nacional de Bellas Artes”-en lehenengo aldiz 13 urte zituela parte hartu zuen, 2. klaseko ohorezko aipamena jasoz.

Erromantizismoaren eremuko pintura generoak landu zituen, kostunbrismoa eta erretratuak bereziki. San Telmo Museoak bere zaldi gaineko autoerretratua gordetzen du. Bilboko Arte Ederren Museoak, berriz, lau irudi kostunbrista, tartean alboan doan hau:

"El café". Bilboko Arte Ederren Museoa.

Gerra irudiak ere landu zituen eta Bigarren Karlistadan “La Ilustración Española y Americana” aldizkariaren korrespontsala izan zen. Bertan argitaratu zituen gatazka honen erreferente bihurtu diren zenbait irudi zoragarri.

"Gerra zibila. Boluntario karlistak." Irudiaren iturria

"Soldadu espainiarra." Irudiaren iturria.

Gurean lan hauen eredu ugari kontsulta daitezke.

"Lutxanako soldaduak San Migeleko zubia zaintzen, Beran". Irudiaren iturria

Borroka bukatzear zela, Gerra Ministerioak gatazkari buruzko zenbait olio egiteko agindua jarri zion. Berari zor diogu karlisten azken garaipenaren irudi hau, Donostia inguruan gertatutako Mendizorrotzeko akzioarena, alegia.

"Mendizorrotzeko batailaren gertakaria, 1876ko urtarrilak 29". Irudiaren iturria

Gazterik hil zen, 35 urte zituela, bere Aravacako etxean.

Tandilgo sarraskia. “¡¡¡Maten siendo gringos y vascos!!!”

Mikel Alberdi — Thu, 19 Jan 2012 10:00:00 +0100

1872.go urte berria gogorra izan zen Tandil herriko emigratzaileentzat. Gautxo eta peoi talde jendetsu batek, “Tata Dios” petrikiloaren jarraitzaileak, Argentinako Panpa erdiko herri honetan kanpotarren aurkako sarraskia burutu zuten. Urte zaharreko festa ondoren estantzia batean bildutako jendetzak Tandil herri erdira jo zuen, “Viva la Patria”, “Viva la religión”, Mueran los masones” eta “Maten, siendo gringos y vascos” ohiukatuz. Herriko epaitegian ostutako sableak erabiliz atzerritarren aurka oldartu zen gautxo eta peoiez osatutako jende piloa.Harrapatu zuten lehena, “organiloa” jotzen zuen italiarra izan zen, bizi leku zuen plazan bertan txikitu zuten. Ostean gurdien plazara jo zuten eta bertan zeuden bederatzi gurdizain euskaldun erail zituzten. Ondoren Juan Txapar euskaldunaren biltegi eta ostatura jo zuten eta han aurkitu zuten orori lepoa moztu zioten, familia osoa, bertako langileak, apopiloak, bost urtetako neskatxa eta haur jaio berria tartean, Azkenik inguruetako estantzietara jo zuten atzerritarren bila, guztira 36 hildako eraginez.

Karabana Panpan zehar.

Tandilen guardia talde bat osatu zen sarraskigileen atzetik joateko. Harrapatu zituztenean bertan 11 hil zituzten, dozena bat atxilotu eta besteak panpan zehar sakabanatu ziren. Atzerritarren aurkako giroaren eragile nagusia, Jerónimo de Solané, “Tata Dios” bezala ezaguna eta bere burua humanitatearen salbatzailetzat zuena, festa ospatu zen estantzian atxilotu zuten. Errugabe aldarrikatu zen, baina herriko presondegian zegoela bi tiro jo eta erail zuten, argitu gabe gelditu zen gertaeran.
Epaituen artean hiru eriotz zigorrera kondenatuak izan ziren, tartean Esteban Lasarte gautxoa, zeinek bere kidea fusilatzen ikusi ondoren, honela eskatu omen zien bere trebezia eskaseko fusilatzaileei: “Para mí acérquense más, porque ustedes son chambones y esto ya debía haber terminado”.

Buenos Aires.

Gertaera honen atzean Argentinako estatuaren egituratze arazoak zeuden. Batetik agintariek inmigrazioa bultzatzen zuten lurraldea jendeztatu nahiean. Juan Bautista Alberdik, 1853.eko argentinar konstituzioaren egileak honela zioen: “gobernar es poblar”. Indigenak mespretxatzen zituztenez, europar inmigrazioa sustatu zuten herrialdearen azkundea lortzeko. Baina iritsi berrien arrakastak bertakoen haserrea pizten zuen. Gainera, bost urtez luzatu zen Paraguayren aurkako gerra gertatu berria zen eta Argentinan jaiotakoak bakarrik parte hartu zuten, gogo txarrez, emigratzaileek lurrak lantzen jarraitzen zuten bitartean.

Patagoiak. Irudiaren iturria.

“Tata Dios” petrikiloak argentinar lur jabe, peoi eta gautxoen haserrea, iritsi berrien aurka bideratu zuen, mezu mesianikoak erabiliz. Hildakoen artean, britainiarrak, daniarrak eta italiarrak aurki ditzakegu, baina gehiengoa emigratzaile euskaldunek osatu zuten. Agian zenbaitzu Euskal Herrian eztanda egitear zegoen Bigarren Karlistadatik ihesi.

Emigrazioari buruzko karikatura. Guardiazibilak itsas untzira bideratzen dituzten bitartean, marinelek zuzenean hilerrira joatea hobe dutela diote.

Espoz Minaren pistolak.

Mikel Alberdi — Fri, 23 Dec 2011 12:19:12 +0100

Arestian argitaratutako IV Jornadas de Estudio del Carlismo deitutakoen aktak jasotzen dituen liburuan irakurri dugu, Ricardo García Cárcelen artikuluan hain zuzen, karlisten mitoak goiztiarragoak eta sakonagoak izan zirena, liberalenak baino. Azken hauen artean Francisco Espoz Minarena aipatzen du, "Independentziaren Gerratik eratorria, laister hondoratu zen".

Nicolas Eustache MAURIN: “Mina Virey de Navarra”. Irudiaren iturria.

Egia da Espozen azken urteak, Lehenengo Karlistadaren hasierakoak, ez ziotela bere izen onari lagundu. Euskal karlisten aurka jasotako porrotak, larri gaixotuta zegoena jakinda ere, nolabait bere frantziarren aurkako garaipenak lausotu zituen. Are gehiago bere karlisten aurkako ezintasunak Lekaroz erretzeko agindua ematera bultzatu zuenean.

Lekarozko erreketa. Irudiaren iturria.

Baina ezin da ukatu espainiar liberalen artean erreferente izaten jarraitu zuena. Afrikako gerran, 1859-1860, gertatutako anekdota batek bere itzalaren indarra erakusten digu. Juana de Vega, Espozen alargunak Afrikara zihoazen solduen grina bultzatzeko asmoz, Tangerren sartzen zen lehen bataloiaren buruari bere senarrarenak izandako bi pistola eskaini zizkion saritzat. Hain izan zen ongi hartua oparia, O'Donellek berak, gerra honetan espainiar armadaren buru zenak, eman ziona eskura saria jaso zuen ofizialari.

Ohorea merezi izan zuena hondarribiar bat izan zen, Bernardo de Goenaga, "León" infanteria errejimentuko bigarren komandantea eta Tetuango batailan marokoarren lubaki batean sartzen lehena. Bizpahiru zauri jaso zituen ekintza honetan, azkenean Armadan erretiroa eskatzera bultzatu zutenak.

Afrikako gerra 1859-1860.

Goenagaren bidea berezia da, karlistekin borrokatu zuen Lehenengo Karlistadan eta Bergarako hitzarmena onartu zuenez, ostean espainiar armadan jarraitu zuen karrera militarra. Afrikako gerran nabarmendu ondoren, erretiratua egon arren, Bigarren Karlistadan Hondarribiko boluntario liberalen konpainia sortu eta gidatu zuen.

Hondarribia 1875.ean. Irudiaren iturria.

Espoz Minaren pistolak Goenagaren laguna zen Juan Albizuren bitartez Donostiako Udal Museora iritsi ziren. Baina Germán Dueñasek "La colección de armería e historia militar del Museo de San Telmo de San Sebastián" artikuluan dioenez, noizbait Urgull mendiko Historia Militarraren Museotik lapurtuak izan ziren. Tamalez, XIX. mendeko historia zeharkatu zuten pistola hauek egun ezin ditugu gozatu.

Josep Lluis Pellicer Fenyé, prentsa korresponsala Bigarren Karlistadan

Mikel Alberdi — Thu, 24 Nov 2011 15:30:00 +0100

Josep Lluis Pellicer Bartzelonan 1842.ean jaio zen margolari, irudigilea eta kultur eragilea izan zen. Guretzat bereziki interesgarria da Bigarren Karlistadan "La Ilustración Española y Americana" aldizkariarentzat egindako lana.

Pellicer gerra korrespontsal modura erretratatua. Iturria

Bigarren Karlistada Europa osoko prentsak gertutik jarraitu zuen. Aldizkari askok berriemaile bereziak bidali zituzten gatazka bertatik bertara jarraitzera. Hauen artean ohikoa zen gertakizunen kontakizuna hitzez eta irudiz jasotzea, alegia, idazle izateaz gain irudigileak ere baziren.

Kazetariak frontean. Iturria

Gerra bertatik jarraitzeak freskotasun berezia eskaintzen die Pellicerren lanei. Soldaduen inguruan ibiltzeak bere inpresioak benetakoagoak biurtzen ditu, are gehiago bere irudien errealismoak eta zehaztasunak lagunduta.

Ekaitza kanpamentuan. Iturria

Gatazkaz kanpo Euskal Herriko ikuspegi desberdinak ere eskaintzen dizkigu Pellicerren lanak. Besteak beste, euskal gizartearen eredu desberdinak biltzen dituen prentsa irakurketaren irudi bikain hau.

Azken berriak entzuten Elorrion. Iturria

Beste alor batzuek ere jorratu zituen Pellicerrek kulturgintzaren barruan, margolaritza, diseinua, aldizkari desberdinen bultzatzea eta baita karikaturagintza ere. Hona hemen Don Carlosi buruzko bere ikuspegi umortsua.

Orokieta ondoren. Iturria

Bestalde jakin berri dugu Pelliceren iloba, Joan Pellicer Montseny ere prentsako irudigilea izan zena. Gure bilduman "El Estandarte Real" aldizkari karlistan aurkitu ditugu bere lanak.

Joan Pellicerren irudia. Iturria

Laister izango dugu aukera gure Artxibo digitalaren "Azterketak" sailean Pellicerren berri zabalagoa jasotzeko, Jordi Artigas historigile Kataluinarraren "Josep Lluís Pellicer (1842-1901), corresponsal de guerra, antecessor dels reporters fotogràfics actuals" artikuluaren bitartez.

XIX. mendeko Italiari begiradatxoa

Mikel Alberdi — Thu, 10 Nov 2011 13:20:00 +0100

Italia denon ahotan dugun honetan, begira dezagun XIX. mendea.

Italiaren mende hasierako mapa. Iturria.

Italiaren bateratze prozesua ia mende osoan zabaldu zen eta garapen oso gatazkatsua izan zuen.

Austriarren aurkako altxamendua Bolonian, 1848.eko abuztua. Iturria.

Mende erdi aldera, 1860ko hamarkadan, gerturatutako bidaiarien ikuspegi desberdinak jasotzen ditu gure ikonografia bildumak.

Napolin jasotako irudia.

Gizarte desberdintasunak nabarmenak ziren.

Napoliko beste ikuspegia.

Erroman ere irudi bitxiak aurkitzen zituzten bidaiariak.

Nekazariak Erroman. Iturria

Erromesak San Pedron. Iturria

Lehen bezala orain, bide guztiak Erromara doaz.

Zorionak!

Mikel Alberdi — Fri, 21 Oct 2011 12:16:46 +0200

Zumalakarregi Museoak bere poza adierazi nahi du euskaldunontzat historikoa izango den egun honetan.

Museoaren lagun mina joan zaigu

Mikel Alberdi — Fri, 07 Oct 2011 12:43:23 +0200

Museora ikerlari bezala etortzen hasi zen eta beti izan zen apala, beti jarriko zuen bere Tolosaren historiari buruzko ezaguera zabala zalantzan.

Museoa txango kulturalak antolatzen hasi zenean beti izan genuen gurekin

Beti laguntzeko prest

Parte hartzaile

Adierazpenei adi

Bere ekarpenak eskainiz

Aurten Tolosako alardean ikusi dugu

Ondoren Zumalakarregi Museoko lagunei bere herri kuttunaren historiari buruzko xehetasunak eskaini dizkigu

Eskerrik asko Antxon!!!

Gebarako gaztelua, karlisten azken gotorlekua

Mikel Alberdi — Thu, 08 Sep 2011 11:54:00 +0200

Gebarako gaztelua. Irudiaren iturria.

XV. mendean eraikitako gaztelua, Lehenengo Karlistadan Gasteiztik Gipuzkoarako bidean kokatua egoteagatik bere paper estrategikoa jokatu zuen. 1835.go irailean Fernandez de Cordovaren armada liberalak hartu zuen karlisten menpe zegoen gaztelua, baina liberalek ez zioten posizioari eutsi eta bueltan Gasteizen gotortu ziren.

Borroka Gebarako gazteluan. Irudiaren iturria.

Bruno de Villarreal buruzagi karlista arabarrak 1835.go abenduan erdi eraitsitako gaztelura igo eta bere garrantzi estrategikoaz jabetuz berriro indartzea erabaki zuen. Gainean zituen 6 ogerlekoekin pattarra erosi eta bere soldaduen artean banatu zuen, ordainean bakoitzak harri bana igo zezan gaztelura. Ondoren, hargin, igeltsero eta langileak bidali eta hiru egunetan gaztelua defentsarako prest jarri zuen.

Bruno de Villarreal eta Gebarako gaztelua. Baionako Euskal Museoa. Iturria

Villarrealek Miguel Angulo hautatu zuen gazteluko gobernadore, konpainia bat ezarri bere defentsarako eta 14 kanoiekin indartu zuen.

Inguruan gertatu ziren borroken iruditan agertuko zaigu gaztelua berriro, nahiz eta bertan liskarrik ez gertatu, hala nola, 1836.go maiatzean Arlabango ekintzan.

Arlabango akintza. Irudiaren iturria.

Euskal Herrian Bergarako besarkadak gerrari amaiera eman zionean Gebarako gaztelua defendatzen zuten karlistek ez zuten amore eman. 18 eguneko setioari aurre egin ostean, 1839.go irailak 25an errenditu zen Gebarako gaztelua, euskal karlisten erresistentziaren azken gotorlekua bihurtuz.

Irudiaren iturria

Abuztuak 31 Donostian

Mikel Alberdi — Wed, 31 Aug 2011 12:25:00 +0200

Gurean aurrez aipatu dugu gaia eta egun hartan bertan jazotakoa, baina gertaerak merezi du beste hurbilketa bat.

Napoleonen aurkako gerra amaitzear zegoen Penintsulan, baina Donostia defendatzen zuten frantziarrek gogor eusten zioten Aliatuen erasoari.

Mende hasierako grabatu baten kopia. Irudiaren iturria.

Setioa bi hilabetez luzatu zen frantziarren borroka eta hiriaren harresien sendotasunarengatik.

Donostiako setioaren plano frantsesa. Irudiaren iturria.

Hiria Uliatik bonbardatzea agindu zuen Wellingtonek berak. Uztailak 20.ean hasi zen Zurriola inguruko harresiaren aurkako eraso bortitza.

Hiriaren aurkako bonbardaketa. Irudiaren iturria.

Uztailak 25ean jo zuten aliatuek lehenengo erasoa harresiak jasandako bretxan abangoardian tropa portugaldarrak zirela, baina ez zuten hirian sartzerik lortu.

Donostiako harresiari erasoa. Irudiaren iturria.

Bitartean frantsesek Nafarroan eraso egin zuten Donostiako setiatuei laguntze arren. Soult mariskalaren armada Soraurengo batailan menperatua izan zen uztailak 28an.

Jules-Antoine DUVAUX. "Combat du col de Maya, 25 juillet 1813". Baionako Euskal Museoa. Irudiaren iturria

Aliatuek berriro ekin zioten setioari eta asteetan bonbardaketa bortitzekin jarraitu ostean, abuztuak 31.ean lortu zuten hirian sartzea.

Abuztuak 31ko borroka. Irudiaren iturria.

Hortik aurrerako sarraskia ezaguna da tamalez. Gaur ospatuko dena, donostiarrek suntsiketaren ondoren erakutsi zuten adorea da, hiria errautsetatik berreraikitzeko gauza izan zena.

El cañón Krupp

Mikel Alberdi — Wed, 17 Aug 2011 12:45:00 +0200

Sarean XIX. mendeko materialen bila jarraitzen dugu. Honakoan Kataluniako Liburutegiak eskaintzen digun zerbitzu zabalean egun argitaratzen ez diren aldizkari bilduma osoak biltzen dituen ARCA aurkitu dugu, alegia, Arxiu de Revistes Catalanes Antigues. Bertan, besteak beste, Bartzelonan 1874.ean argitaratutako “El cañón Krupp” aldizkaria osorik eskaintzen da.

Lehenengo alearen azala

Lehenengo aletik irudi serioak eta karikaturak uztartu zituen aldizkariak, beti ere karlisten aurkako ideiak zabalduz.

Irudi guztien egilea Tomás Padró ilustratzaile bartzelonarra izan zen. Garaiko estimatuenetakoa, aldizkari ugaritan argitaratu zituen bere lanak, hala nola, “L’Illustration”, “Le Monde Illustré” edo “La Ilustración española y americana”. Gurean azpimarratzekoak dira Mañé i Flaquer egilearen “El oasis. Viaje al país de los Fueros” lanerako egin zituen ilustrazioak.

Liburuaren portada Padrórena da. Iturria.

El cañón Krupp aldizkarian Bigarren Karlistadan gertatutako zenbait bitxikeri aurki ditzakegu , alboan doan Prusiako armadak karlisten aurka emandako erasoarena, esaterako.

Baina Tomas Padróren lanaren alde ezagunena karikaturak izan ziren. "El cañón Krupp"-en bezala bere karikaturak "La Campana de Gracia", "L'Esquella de la Torratxa" eta, batez ere "La Flaca" aldizkaritan agertu ziren, batzutan inspirazio beretsuakin.

"La Madeja política" aldizkarian 1875ko otsailean argitaratua.

"El cañón Krupp" aldizkariak bizitza motza izan zuen. 1874ko irailak 24.ean argitaratutako 20. alean gobernuak jarritako trabak aipatzen dira itxieraren arrazoitzat. Dena den, hor utzi zituen garaiko ilustrazioaren zenbait harri bitxi.

Zumalakarregiri buruzko ikerketa berri bat "George Borrow Bulletin" aldizkarian

Mikel Alberdi — Fri, 29 Jul 2011 12:50:00 +0200

George Borrow 1803an Norfolken jaio zen. Aita militarra zuenez bere atzetik Erresuma Batua korritu zuen haurtzaroan eta ijituen lagun egin zen. Ikasketak Edinburgo eta Norwichen egin ostean ijituekin bizi izan zen beraien hizkuntza ikasiz. Buhameei buruzko zenbait liburu idatzi zituen, besteak beste, "The Zincali: an account of the gypsies in Spain“, Espainian pasa zituen lau urteetan ezagututakoei buruzkoa.

Buhameak Euskal Herrian. Irudiaren iturria.

Baina penintsulara beste asmo batekin etorri zen George Borrow . Biblia protestantea Espainiarren artean zabaltzera, hain zuzen, eta bere libururik famatuenean jaso zuen esperientzia gorabeheratsu hura, “The Bible in Spain: the journeys, adventures and imprisonments of an Englishman in an Attempt to Circulate the Scriptures in the Peninsula”. Gartzela ere ezagutu zuen bere lagunek “Jorgito el inglês” deitu zutenak. Gurean jaso genuen liburu honen kontakizun beldurgarrietako bat joan den urteko abuztuak 11ko sarreran.

George Borrow, Henry Wyndham Phillips-en erretratuan.

Euskal Herrira gerturatu ez bazen ere, gure arbasoei buruzko iritziak eskaini zizkigun. Baita hizkuntzari buruzkoak ere. Beretzat euskarak ez zuen garai hartan ezertarako balio. Euskaldun guztiek hitz egiten zuten gazteleraz edo frantsesez. Ez zegoen literaturarik euskaraz. Euskaraz idatzitako liburuak denak debozio papistakoak ziren eta, gehienak itzulpenak. Herri poesia bazegoen baina oso txarra. Herri kantaria zen euskalduna. Bertsotarako hizkuntza aparta zen, baina ez zen euskal poetarik ezagutzen.

Garaiko euskaldunak. Irudiaren iturria.

Iritzi gogor hauek, Susaren emailuetan kontsultagarri daudenak, ez zioten galarazi Madrilen zegoela Itun Berria euskaratu arazi eta argitaratzea: Evangelioa San Lucasen Guissan.El Evangelio según San Lucas. Traducido al vascuence. Madrid: Imprenta de la Compañía Tipográfica, 1838. Oteiza izeneko mediku batek itzulia, aitortzen du ez zela gehiegi fidatzen itzulpenaz, baina eskertzekoa da bere ahalegina. Maizago beharko genituzke honelako euskararen “etsaiak”.

Koldo Mitxelena liburutegiko Julio Urquijo bildumako alea.

Colm Kerrigan ikerlariak bere aldetik, Tomas Zumalakarregiri buruzko ikerketa argitaratu du “George Borrow Bulletin” aldizkariaren azken alean, nahiz eta abenturazale britainiarrak ez zuen militar euskalduna ezagutu. Irakurle britainiarrei Borrowek bizi izan zuen Espainia ulertarazteko asmoz, Lehenengo Karlistadari buruzko zenbait zertzelada eskaintzen dizkie Kerriganen lanak, "Tomás Zumalacárregui and the First Carlist War" izenburupean..

Juan Inazio Iztueta euskal idazlea

Mikel Alberdi — Thu, 21 Jul 2011 09:58:58 +0200

Zaldibian jaio zen 1767.ean euskal idazle eta ikerlari bitxi hau. Bizitza gora-beheratsua izan zuen Iztuetak, kartzela behin baino gehiagotan ezagutua, Napoleondarren garaian frantsesen laguntzaile, karlistada garaian bi aldeetakoekin inor gutxi bezala ondo moldatu zena.

Iztueta, Gaspar Montes Iturrioz margolariaren ikuspegitik

Hona ekarri badugu bere lanak sarean eskuragarri ditugulako da, hain zuzen.
Euskal folklorearen ikerlari eta zabaltzaile izan genuen, folklore hitza bera asmatu aurretik. Bera hil ondoren azaldu zen lehenengo aldiz hitz hau Londresen aldizkari zientifiko batean, bere lan ezagunenak 22 urte zituenean. Izan ere 1824.ean argitaratu baizuen, egun etxetik bertatik kontsulta dezakegun: Guipuzcoaco dantza gogoangarrien condaira edo historia beren soñu zar eta itz-neurtu edo bersoakin : baita berac ongui dantzatzeco iracaste edo instruczioac-ere. Sancho el Sabio Fundazioaren katalogoan dugu.

Dantzan Oiartzun inguruan. Irudiaren iturria

Euskal dantzak ikertu eta informazio hori argitaratzeaz gain, dantza taldeak antolatu eta bultzatu zituen, bere garaiko ospakizun ugaritan antolatzailearen ardura bere gain izanez. Hala nola, ondoko irudian ikus dezakegun 1840ko abuztuan “Bergarako besarkada” ospatzeko antolatu zen festa hau.

Bergaran pakearen omenez eraikitako monumentua eta lehen urteurrenaren festa

Baina gurean bereziki interesa zaigu Iztuetaren historigile aldea. Bera hil ostean argitaratu zen lehenengoz bere Guipuzcoaco provinciaren condaira edo historia : ceñetan jarritzen diraden arguiro beraren asieratic orain-arte dagozquion barri gogoangarriac . Bere garaiko lerro historiografikoak jarraitu zituen, noski, baina euskaraz idatzi zuen, bere lanari balio izugarria erantsiz. Bereziki xarmangarria egiten zaigu Koldo Mitxelena Kulturuneko funtsetan gordetzen den bertso sorta hau: Gipuzcuatarren condaira erromatarren demboran, eskuizkribuan edo inprimatua. Bertan, garaian uste zen bezala, gipuzkoarrak Erromako inperioaren menpe sekula ez egotea arrazoitzen du.

Florencio Basaldua, Argentinan Euskal Herri berri baten proiektuaren bultzatzaile

Mikel Alberdi — Fri, 01 Jul 2011 13:35:00 +0200

Florencio Basaldua 1853.ean Bilbon jaio zen. Hamabost urterekin jo zuen Montevideora, laister Argentinan bizitzen jartzeko. Ingeniari eta lur-neurtzaile lanbidez, hizkuntzalari, asmatzaile, idazle eta Argentinako kontsula ere izan zen Calcutan XX. mende hasieran. Basalduaren berri lehenengoz Joseba Sarrionandiaren azken lan zoragarrian jaso dugu, Moroak gara behelaino artean? saiakeran alegia, eta bertan Agosti Xahorekin parekatzen du.

Florencio Basaldua "La Basconia" aldizkariko azalean.

Basalduaren proiektua Galestarrek Chubut probintzian egin zuten birpopulaketan zuen oinarri. Han Britainiatik urrun, galestarrak beraien hizkuntzan antolatutako kolonia haundi bat sortu zuten, egundaino nola ahala mantendu dena. Basalduak piska bat hegoalderago antzeko kolonia euskalduna sortzea proposatu zion Roca argentinar lehendakariari.

Basalduaren proiektuaren ziriborroa

„Eskal Berri“ bultzatzeko euskal banku bat sortzen saiatu zen, baina honen porrotak ekarri zuen proiektuarena. Bere asmoa 10.000 euskaldunek osatu behar zuten kolonia berriak, Euskal Herriaren independentziaren alde laguntza eskaintzea zen, garaian, besteak beste, Estatu Batuetako irlandarrek egiten zuten antzera. Hona hemen bere argudioak La Baskonia aldizkarian euskaraz: “Eskalerriari”. La Baskonia. Año IX, nº 295 (Buenos Aires, 10 diciembre, 1901).

Buenos Airesen argitaratzen zen aldizkari honetan aurki ditzakegu Basalduaren idazlan ugari eta berari buruzko zenbait testu, egun Nevadako unibertsitateari eskerrak, sarean denon esku. Alboko honetan bere erretratua jasotzen zen azalean: La Baskonia. Año XVI, nº 573 (Buenos Aires, 30 agosto, 1909)

Basalduari buruzko idazlan zabala ere badugu sarean: ALTONAGA, KEPA. “Moskorrak (1899) eta Florentzio Basalduaren Argentinako Euskal Herri Berria.” Ekaia, 22, 2009.:

Azkenik bere euskarari buruzko tesi ausartak Sancho el Sabio fundazioren webgunean aurki ditzakegu, Calcutan 1911.ean argitaratu zuen Memoria sobre la raza roja en la prehistoria universal liburu bitxian.

Johann August Suter eta urrearen sukarra Kalifornian

Mikel Alberdi — Thu, 09 Jun 2011 10:44:37 +0200

Suter Kaliforniara iritsi zenean, San Francisco misio katoliko pobre bat besterik ez zen. Sakramento ibaiaren arroan kokatu zen, Sandwich (egungo Hawai) irletan kontratatu zituen 150 gizonekin. Inguruan zituen indigenak uxatuz eta urruti zituen Mexikoko agintariekin negoziatuz, Ipar Ameriketako lur-jabe haundiena bihurtu zen urte gutxi batzutan. “Helvetia berria” bere proiektuak 25.000 hektarea zituen, 1.000 langile, armada pribatu bat, 12.000 abelgorri buru, e.a.

Johann August Suter

Baina 1848.ean bere lurretan urrea aurkitu zutenean,nahiz eta isilean mantentzen saiatu, etorri zitzaion hondamendia. Bere langile gehienak Suter utzi eta urrearekin aberasten saiatu ziren eta mundu zabaletik gerturatutako jendetzak bere ondasunak xahutu zituzten.

Meatzariak Kalifornian. Le Tour du Monde.

Kaliforniara iristea oso zaila zen garaian, Europa, Asia eta Australiatik, zein Ipar Ameriketako txoko guztietatik, 1849.ean 90.000 pertsona iritsi zirela kalkulatzen da, gerora “the forty-niners” bezala ezagutuko zirenak. San Francisco zen jende uholde honen bilgune nagusia, urtebeten herrixka bat izatetik, 25.000 biztanle zituen hiri bat izatera pasa zen.

San Francisco. Le Tour du Monde.

Suter bitartean bere inperioa berriro eraikitzen saiatu zen eta urrearen jabetzan bere eskubideen alde borrokatu zuen Estatu Batuen justizian, baina alperrik. Epaile batek 1855.ean lurralde guzti haien gaineko jabetza onartzen duenean, urre meatzariak oldartu eta, berriro ere, bere ondasunak suntsituko dituzte.

Urrea lortzeko teknika zailtzen joan zen. Meatzariak 1859.ean. Le Tour du Monde

John Sutterren bizitza paradoxikoa, urrea aurkitzeak aberastasunak galtzea ekarri ziona, maisuki kontatu zuen Blaise Cendrars idazle frantziarrak L’Or. La merveilleuse histoire du général Johann August Suter eleberrian.