Bloga

San Martzialgo bataila

Mikel Alberdi — Thu, 02 Sep 2010 11:20:00 +0200

1813ko abuztuak 31.ean Donostiako suntsiketaz gain beste borroka garrantzitsu bat gertatu zen Bidasoako mugan. Soult mariskalak Donostian setiaturik zeuden frantsesak laguntzeko izugarrizko erasoa eman zuen Bidasoako mugan, 55.000 soldadu erabiliz. Parean Wellington britainiarrak, aliatuen buruzagi nagusiak, 16.000 gizon zituen oldarrari eusteko.

Irudiaren iturria

Frantziarren eraso nagusia Irungo San Martzialgo mendian eman zen, tropa espainiarrak defendatzen zuten esparruan. Tartean Gipuzkoako Bataloia, Jauregi “Artzaia”ren gerrilariek osatua eta bertan Tomas Zumalakarregi.

Irudiaren iturria

Frantziarren hiru eraso bortitz jasan ostean Aliatuek irabazi zuten borroka, bere kideek Donostia errausten zuten bitartean.
Tomas Zumalakarregik alboan ikus dezakezuen domina irabazi zuen San Martzialgo bataila honetan. Baita Jose Urangak ere. Azken honen domina Tolosako Aita Sakramentinoek egindako dohaintzan eskuratu ondoren, biak Zumalakarregi Museoan gordetzen dira.

Esparterok txapela debekatu zuenekoa

Mikel Alberdi — Fri, 27 Aug 2010 12:25:00 +0200

Alboan duzuen dokumentuak jasotzen duen moduan, Baldomero Esparterok, 1838.eko azaroak 27an Logroñon hartutako erabakian, "desde la publicación del presente bando se prohibe el uso de las Boinas a toda clase de personas y estados así militares como paisanos."

Zigorrak ez ziren nolanahikoak. Lehenengo aldiz txapelakin harrapatutakoak 80 errial ordaindu behar zituen. Diru hori izan ezean: "sufrirán dos meses de prisión: duplo por la segunda y dos años de presidio por la tercera."

Esparteroren aginduak ez bide zuen arrakasta haundirik izan. Ikus bestela mende erdi beranduago Espainiako erreginak jasotako omenaldia:

“Arkua hamaika koloreko txapelez zegoen eginda; gehienak gorriak ziren, euskal probintzien ideia liberalaren sinboloa baitziren, eta erdiko frontispizioan agur eta ongi etorriko legenda bat zegoen, euskaraz idatzita. Erreginak arreta handia jarri zuen txapel fabrikarako bisitan..."

Bide batez gogoratu oraindik bisitagarri dagoela Boinas La Encartada Museoan Balmasedan "Kapelak eta Kapelagintza garaikidea" erakusketa, Zumalakarregi Museoko materialak ere tartean.

Sokoako gotorlekua

Ane Aramburu — Fri, 20 Aug 2010 10:15:00 +0200

Hemen dituzue gotorleku honen XIX.mendeko zenbait irudi.

INFO GEHIAGO

Gobernadore baten lintxamendua.

Mikel Alberdi — Wed, 11 Aug 2010 10:48:23 +0200

Vicente Quesada jenerala, Hirurtekoan gobernu liberalaren aurka altxatutako militar absolutisten artean nagusienetakoa, 1833an matxinatutako karlisten aurka lerratu zen. 1834ko otsailean Iparreko Armadaren general nagusi izendatua izan zen eta Hirurtekoan bere menpeko izan zen Zumalakarregirekin saiatutako akordioaren porrotaren ondorioz, karlisten aurkako neurri zorrotzak hartu zituen, “Kuartelik gabeko gerra” deiturikoa eraginez.

Moncayoko Markes izendatu zuen Mª Cristina erregeordearen ezinbesteko sostengua bihurtu zen Quesada, 1835eko abuztuan Madrilgo Milizia Nazionalaren matxinada zapaldu ostean. Urtebete beranduago La Granjako sarjentuen matxinada eman zen, Quesada Gaztela Berriko gobernadore eta kapitan jenerala zela, hau da, hiriburuko militarren nagusia. Mª Cristina 1812ko Konstituzioa aldarrikatzera behartu zuen matxinatuen arrakasta politikoak bera Madrildik ihesean jarri zuen. Hortaleza herrian atxilotu zuten eta 1836ko abuztuak 15ean, hiriburutik zetorren jendetzak espetxea erasotu eta Quesada erail zuen. Herrixkako kaleetan jendetzak gorpua txikitu zuen.

Egun hauetan Madrilen zegoen George Borrow, misiolari ingelesak honela dio:

“Arratsalde hartan kafetegian eserita nengoen, edabe ilun haren katilu bat hartzen, kalean soinu eta zaratak entzun zirenean; nazionalak ziren espediziotik bueltan. Minutu gutxira beraien talde bat kafetegian sartu zen; binaka zihoazen, besotik helduta, konpasari jarraiki gogor zapalduz. Kafetegi zabalari buelta eman zioten, builaka ondoko bertsoa kantatuz:

   Zer jaisten da
   muino horretatik?
   Ta ra ra ra ra
   zakurrak dakarzkien
   Quesadaren ezurrak dira   .
   Ta ra ra r ara.

Kafe kaiku haundi bat eskatu zuten ondoren, eta mahai gainean utzirik, nazionalak inguruan eseri ziren. Isilune bat gertatu zen, deiadar batek moztua, “¡Zapia!”. Zerbait biltzen zuen zapi urdin bat atera zuten; askatu eta esku odoltsu bat eta moztutako hiruzpalau hatz agertu ziren, kaikuaren edukina eragiteko zerabiltzatenak. “¡Katiluak, katiluak!”, oihukatu zuten nazionalek...”

BORROW, George. La Biblia en España. Madrid: Alianza, 1970. 185-186 ork.

Bidaiari Gasteiztarra

Mikel Alberdi — Thu, 05 Aug 2010 09:45:42 +0200

Manuel Iradier Gasteizen jaioa zen 1854an, eta txiki-txikitatik jakinmin izugarria izan zuen. 15 urterekin “La exploradora” elkartea sortarazten du, Ertafrika esploratu eta zibilizatzeko asmoz. Stanley ospetsua Bigarren Karlistadaren berri ematera etorria zen Euskal Herrira, eta bi aholku nagusi eman zizkion: hasteko, espedizio bat antolatzeko bi gauza zirela behar-beharrezkoak: dirua eta dirua. Horretaz gain, esperientzia hartzeko helburu apalago bat aukeratzeko esan zion, Iradierren lehen asmoa amets hutsa baitzen, alegia Afrika osoa zeharkatu, Hegoafrikatik Libiaraino, gutxi gora behera 7500 km, gehien gehienak gizon zuriaren oinak inoiz zapaldu gabeak.

Diru kontuetan ere, batere laguntzarik jaso ez zuenez, bere sos guztiak xahutu zituen lehen bidaian, 1874an. 1877an Gasteizera itzuli zenean, Afrikan jaiotako alaba Afrikan lurperatua zuen; berak ere bizitza osorako geratu zitzaizkion sukar intermitenteak pairatu zituen. Ez zuen dirurik, ez zuen ongietorririk izan, baina ez zen esku hutsik bueltatu. Ordurarte Ginea inguruan egindako azterketarik sakonena egin zuen. Kosta eta barnealdeko mapa zehatzak egin; intsektu eta landare ezezagunak -europarrentzat, noski- lehen aldiz klasifikatu; haizea, euria, presio atmosferikoa eta hezetasuna neurtzeko laboratorio atmosferikoa eraiki; bertakoen hizkuntzak, tribuen banaketak, erlijioak, musika, ohiturak jaso; prospekzio geologiko-mineroak egin... Madrileko Sociedad Geográficak mapak eta ikerketak argitaratu zizkionean, ospe handia hartu zuen, eta Real Academia de la Historiako kide izendatu zuten.
La exploradora berrantolatu zuenean, honako esaldi hau izango zen ardatza: El porvenir de España está en Africa y la gloria de Euskaria es que sus hijos la exploren.

CLD: "Conocer lo desconocido" zen Iradierren leloa.

1884an Afrikara itzuli zen, eta 14.000 Km. koadroko eskualdea esploratu. Osasuna zela-eta bueltatu behar izan zuen. Harrez geroztik proiektu desberdinetan ibili zen. Adibidez, inprimategietan erabiltzeko konposiziorako kaxa tipografiko arin bat asmatu zuen, baita ur-kontagailu automatiko bat, edo fototakimetro bat, eta abar. Astronomia ikerketak ere egin zituen, eta bestelako lanbideetan aritu. Iradier ez zen geldi egotekoa. Dena den, bere lanak gehiegi goraipatuak edo erabat ahaztuak izan ziren bizi zen artean.

Zezenak?

Mikel Alberdi — Thu, 29 Jul 2010 13:15:58 +0200

Katalunian zezenketen aurkako mugimendua ez da atzokoa. Begira bestela "La Madeja Política" Bartzelonako aldizkariak 1874ko irailak 5ean argitaratutako irudia

Goikaldean ezkerretara "Provincias" , eskubitara "Madrid" eta azpikaldean:

"Mientras la España consienta tales espectáculos, no saldrá jamás de la postración en que yace"

Bretxari erasoa

Ane Aramburu — Thu, 29 Jul 2010 10:15:00 +0200

Javier Sada historigile donostiarrak argitaratu berri du ““El asalto a la Brecha: Crónica de la destrucción de San Sebastián en 1813” liburua. Egileak ohiko duen dibulgazio modua erabili du, irudi ugariek indartua. Irudi hauen erdiak gure "XIX. mendeko albuma" webgunekoak dira. Hona hemen gaia irudikatzen dutenetik ikusgarrienetako bat, Edward Orme britainiarrarena:

Bartzelonatik bisita berezia asteburuan

Ane Aramburu — Mon, 26 Jul 2010 10:29:22 +0200

Asteburuan Bartzelonako Museo Militarreko dokumentalista den Juan Luis Calvó Pascualek bisitatu du Ormaiztegiko Zumalakarregi Museoa.

XIX eta XX.mendeko armamentu portatiletan aditua den gizon honek, berak idatzitako "Armamento Español en la guerra de la independia" argitalpena oparitu dio Zumalakarregi Museoari.

Zumalakarregi Museotik gure eskerrik beroenak eman nahi dizkiogu. Eskerrikasko eta hurrenarte Bartzelonako lagun honi!

Gustave DORÉ

Mikel Alberdi — Thu, 22 Jul 2010 10:00:00 +0200

XIX. mendeko frantziar ilustratzaile famatuenetakoa, gure webean aurki ditzakezu Euskal Herrian egin zituen irudiak, bere ohiko ikuspegi iluna erabiliz, zein bere alde ezezagunetakoa den karikaturagintzaren zenbait ale. Dasta itzazu!

Ezkontza zibilak

Mikel Alberdi — Fri, 16 Jul 2010 09:30:00 +0200

Bere garaian aipatu genuen gurean ere Diego Lazkano apaiza ilustratu tolosarra, XVIII. mende ondarrean ezkontza zibilak defendatu eta bultzatu zituena. Egun bere arrazioak aztertu ditzakegu Baionan argitaratu zuen liburuan:

Udako Tailerrak 2010

Ane Aramburu — Mon, 05 Jul 2010 12:30:00 +0200

Ibilaldia euskal kostan zehar

Mikel Alberdi — Thu, 01 Jul 2010 12:05:00 +0200

Uda iritsi zaigun honetan aproposa deritzaigu XIX. mendeko bidaiariek gure kostaldean aurkitu zutena gogoratzea. Gure “XIX. mendeko albuma” webgune kulturala erakusteko burutu genuen lehenengo erakusketa birtuala izan zen eta primeran datorkigu blog berri hau freskatzeko.

Egin ezazu zeure “Ibilaldia euskal kostan zehar”.

Tomas Zumalakarregiren heriotzaren 175. urteurrena

Mikel Alberdi — Wed, 23 Jun 2010 12:00:00 +0200

Tomas Zumalakarregiren heriotza

Garaipen militar sail baten ondoren, Gipuzkoa osoa eta Bizkaia erdia menperatu ostean, 1835.go ekainean Tomas Zumalakarregik Bilbo setiatzera jo zuen. 13an iritsi zen bertara eta bi egunetan burutu zuen hiriaren blokeoa. Bonbardaketaren bigarren egunean, ekainak 15ean, Begoñako elizaren ondoan dagoen Kintana jauregiko balkoitik setioa zuzentzen zegoela, errebotatutako bala batek joko du, ormaiztegiarra arin zaurituz.

Gertuen dituen medikuek bi edo hiru astetan osatuko den zauritzat hartzen dute. Hala ere Zumalakarregik Frantsesadan ezagutu zuen Petrikilo osagilearen laguntza eskatzen du eta bera Zegamara eraman dezaten agindu. Biharamunean ohe baten gainean jarri eta soldadu talde baten laguntzaz Durangorako bidea hartu zuen.

Durangon Don Carlosekin bildu zen. Honek bertan gera zedin eskatu bazion ere Tomasek Zegamara joateko asmoari tinko eutsi zion. Ohea eramaten txandakatu ziren 40 soldaduek, hiru medikuek eta hainbat laguntzailek osatzen zuten taldea Legutiora iristean topatu zuten Petrikilo.

Zegamara hilak 17an iritsi ziren eta Tomasen lehengusina baten etxean eman zioten ostatu. "Mazkiaran barrena" izeneko etxeak oraindik gordetzen du Zumalakarregik erabilitako ohea. Petrikilok eta medikuek eztabaida ugari izan zituzten Zumalakarregiren zauriari komeni zitzaion tratamenduari buruz.

Azkenean hilak 23an Petrikilok, Tomasen aginduak jarraituz eta medikuen iritziaren kontra, bala atera zion. Plater batean jarrita bala herrian zehar erakutsi zuten, gertu zegoen sendakuntzaren seinale. Aitzitik, biharamunean hil zen Lehenengo Karlistadak eman zuen buruzagi militar karlista haundiena. Ordutik gurean mito bihurtu zaigun pertsonaia.

Heriotzaren xehetasun gehiago ezagutu nahi duenarentzat hemen duzue Javier Alvarez Caperochipi mediku eta ikertzaileak prestaturiko testua. Medikuntza arlotik sakondutako lan honek, bere hitzak erabiliz, saiakera historikoa eta kontakizuna uztertzen ditu.

Konferentzia Arizalan

Ane Aramburu — Tue, 08 Jun 2010 00:00:00 +0200

Erakusketaren inguruko informazio gehiago hemen

Karlistaldien Paisaiak II. Txangoa Lizarraldera

Ane Aramburu — Fri, 14 May 2010 00:00:00 +0200

Txangoa Ekainaren 12an ospatuko da eta izen emateko epea aste bete lehenago amaituko da.

IBILBIDEA:

Irteera: 9:30tan Donostia Amara autobus geltokitik. / 10:15tan Ormaiztegiko Zumalakarregi Museotik.
12:00tan: Lizarra. Hamaiketakoa (Aljama jatetxea)
12:30tan: Karlismoaren Museoa (Sarrera + bisita gidatua)
14:15tan: Bazkaria (Navarra jatetxea. Lizarra)
16:15tan: Lizarra(Javier Hermoso de Mendozak gidatutako bisita)
18:30tan: Lakar "La batalla de Lácar" ikuskizuna
20:00tan: Ormaiztegi-Donostiarako itzulera

Bisitak:

Lizarrako Rua Mayor kaleko Gobernadorearen Jauregian berriki zabaldutako Karlismoaren Museoa ezagutuko dugu.
Javier Hermoso de Mendoza adituaren eskutik Lizarrako ondarea ezagutu eta berau “karlismoaren hiriburu” bihurtu zuen testuinguruaren berri jasoko dugu.
Deierriko bailarako biztanleek, Jose Mari Tuduriren zuzendaritzapean, antzezten duten “La batalla de Lácar” herri ekitaldia ikusiko dugu.

Datuak:
Prezioa: 50 €
Prezioaren barne: joan-etorria, hamaiketakoa, Karlismoaren Museora sarrera eta bisita gidatua, bazkaria, Lizarrara bisita gidatua, ikuskizuna eta istripu asegurua.

Inskripzio betebeharrak:
Ezarritako kuotaren ordainketa kontuan hartuta erreserbatuko dira plazak. Horretarako, itzuli ezazu txartel hau diruarekin batera edo banku sarreraren agiriarekin batera Zumalakarregi Museora. Informazioa gehiago: 943 88 99 00.

IZEN-EMATEA